Dán xong tấm ván bị cong về một bên — vì sao và chữa thế nào?

Vì sao mối dán chắc mà tấm vẫn cong?

Hướng dẫn dán ván nói rất kỹ về lượng keo, áp lực ép và thời gian ép — xem cách dán ván MDF nội thất đúng kỹ thuật. Nhưng có một câu gần như không tài liệu nào trả lời: vì sao tấm phẳng lúc vào máy lại cong lúc ra, trong khi cạy thử thì mối dán chắc nguyên? Đây là chỗ hay làm thợ đi sửa nhầm — đổi keo, tăng áp lực, kéo dài thời gian ép, mà tấm vẫn cong đúng như cũ.

Lý do là hai thứ khác nhau đang bị gộp làm một. Mối dán nói về việc hai lớp có dính vào nhau không. Hình dạng tấm nói về việc hai MẶT của tấm có co giãn bằng nhau không. Một tấm có thể dính hoàn hảo mà vẫn cong, y như một tờ giấy dán hồ lên một mặt sẽ cuộn lại dù hồ bám rất tốt.

Cơ chế: keo gốc nước đưa ẩm vào mặt được quét keo. Mặt đó nở ra một chút, rồi khi khô thì co lại. Mặt bên kia không trải qua chu kỳ đó. Chênh lệch co giữa hai mặt kéo tấm cong về phía mặt co nhiều hơn — tức về phía mặt được dán. Cùng họ với điều đã nói ở độ ẩm gỗ ảnh hưởng mối dán gốc nước thế nào, nhưng hệ quả khác hẳn: ở bài đó độ ẩm lệch làm mối dán hỏng, ở đây độ ẩm lệch làm cả tấm đổi hình dù mối dán vẫn tốt.

Dán cân bằng nghĩa là gì — làm đúng thì làm gì?

Nguyên tắc gọn trong một câu: thứ gì làm với một mặt thì phải làm với mặt kia. Cụ thể là bốn thứ phải đối xứng — cùng loại vật liệu phủ, cùng loại keo, cùng lượng keo, và cùng thời điểm ép. Lệch bất kỳ cái nào trong bốn cái đó đều tạo ra chênh lệch co.

Chỗ hay bị bỏ qua nhất là mặt sau. Nhiều xưởng chỉ phủ mặt thấy được rồi để mặt sau trần, vì mặt sau áp vào tường thì ai nhìn. Đó chính là cách tạo ra tấm cong. Cách làm đúng là phủ mặt sau bằng một lớp đối trọng — có thể là vật liệu rẻ hơn, nhưng phải có, và phải dán cùng lúc chứ không phải hôm sau. Nguyên tắc này áp cho cả veneer lẫn laminate, xem thêm phần riêng của từng loại ở dán veneer, laminate lên gỗ công nghiệp lưu ý gì và cho ép mặt ở keo ép bề mặt phủ melamine — chọn loại nào.

Chỗ thứ hai hay bị bỏ qua là thời điểm. Dán mặt A hôm nay, mặt B ngày mai, thì lúc dán mặt B tấm đã cong sẵn rồi; ép phẳng nó xuống trong lúc keo còn ướt chỉ giấu cong đi tạm thời, tới khi tháo kẹp nó bật lại. Đây là lý do khâu ép và khâu chờ khô phải tính cho cả tấm chứ không cho từng mặt — xem cách ép và chờ khô khi dán gỗ bằng keo gốc nước.

Và một mẹo đang lưu truyền cần nói thẳng là sai: *"bôi mỏng keo lại cho đỡ ẩm thì đỡ cong"*. Bôi mỏng làm giảm lượng ẩm đưa vào, nhưng nó không làm hai mặt cân bằng — tấm vẫn cong, chỉ cong ít hơn, trong khi mối dán lại yếu đi vì thiếu keo. Chữa đúng là làm cho hai mặt giống nhau, không phải làm cho một mặt ít ẩm hơn.

Cong theo kiểu nào thì nguyên nhân nào?

Đặt tấm lên mặt phẳng và nhìn khe hở, rồi đối chiếu bảng dưới. Bảng đọc bằng mắt và bằng tay, cố ý không có cột số: lượng keo, độ ẩm và thời gian ép khác nhau theo từng lô keo và từng loại ván, nên mọi con số chung đặt vào đây sẽ là số không có nguồn.

Cánh cửa khác tấm ván phẳng ở chỗ nào?

Cánh cửa là ca nặng nhất của cùng một cơ chế, vì ba lý do cộng lại. Nó dài, nên cùng một độ cong trên mỗi mét sẽ thành khe hở lớn ở mép. Nó được nhìn từ cả hai phía, nên cong bao nhiêu cũng lộ. Và nó phải khớp với khung bao, nên chỉ cần vênh nhẹ là cửa đã cọ hoặc hở khe.

Thêm một chỗ riêng của cánh cửa: hai mặt của nó thường sống trong hai môi trường khác nhau — một mặt quay ra ngoài trời hoặc ra hành lang, mặt kia quay vào phòng có điều hòa. Chênh lệch ẩm giữa hai bên là thường trực chứ không chỉ xảy ra lúc dán, nên cánh cửa cần cân bằng chặt hơn tấm ván nằm trong tủ. Với cửa đặt ở khu ẩm, chọn cấp chịu ẩm của keo cũng là một biến — xem trang keo dán gỗ công nghiệp và dòng keo sữa PVAc D3/D4 chịu ẩm.

Một nhầm lẫn hay gặp ở khâu này: thấy cửa vênh thì đổ cho keo yếu và đi tìm keo bám khỏe hơn. Keo khỏe hơn không chống được cong, vì lực làm cong là lực co của chính tấm ván chứ không phải lực kéo ở mặt tiếp xúc. Keo khỏe chỉ đảm bảo lớp phủ không bong ra trong lúc tấm cong.

Tấm đã cong rồi thì nắn lại được không?

Tùy tấm cong vì lý do gì và cong bao lâu rồi. Tấm vừa cong, nguyên nhân là chênh ẩm tạm thời, thì có thể phẳng lại khi hai mặt cân bằng ẩm trở lại — để tấm nằm phẳng, kê đều, cho thoáng đều cả hai mặt, đừng ép cưỡng bức. Ép cưỡng bức không đổi được nguyên nhân: bỏ kẹp ra là nó bật lại.

Tấm cong vì mất cân bằng cấu tạo — một mặt phủ, mặt kia trần — thì gần như không nắn được, vì nguyên nhân nằm trong chính cấu tạo tấm. Đường chữa duy nhất là phủ nốt mặt còn lại để tạo đối trọng, và ngay cả vậy cũng chỉ giảm chứ hiếm khi phẳng hẳn như tấm làm đúng ngay từ đầu.

Thứ tự quyết định nên là: xác định tấm cong do chênh ẩm tạm thời hay do cấu tạo; nếu do cấu tạo thì tính luôn xem phủ nốt mặt kia có rẻ hơn làm tấm mới không. Với hàng loạt thì phần lớn trường hợp làm lại lô theo cách cân bằng sẽ rẻ hơn đi nắn từng tấm. Nếu tấm còn kèm lỗi phồng rộp thì đó là bệnh khác, truy theo ép nóng xong bề mặt bị phồng rộp — truy nguyên thế nào; còn lỗi chỉ lộ sau khi sơn phủ thì xem hoàn thiện bề mặt xong mới lộ lỗi ở đường keo.

Đổi sang keo không gốc nước có hết cong không?

Giảm được một phần, không hết. Keo gốc nước đưa ẩm vào nên góp thêm vào chênh lệch co giữa hai mặt; nhóm không mang nước vào thì phần góp đó nhỏ hơn — khác biệt giữa hai nhóm ở keo gốc nước và keo gốc dung môi khác nhau thế nào khi thi công.

Nhưng phần lớn lực làm cong đến từ việc hai mặt có cấu tạo khác nhau, và điều đó không đổi khi đổi keo. Một tấm phủ một mặt bằng keo không mang nước vẫn cong, chỉ cong ít hơn. Nói cách khác, đổi keo là biến phụ; cân bằng hai mặt là biến chính.

Cũng cần nói rõ giới hạn: keoviet.vn chưa có tài liệu kỹ thuật gốc nào công bố mức co ngót của từng dòng keo trên từng loại ván, nên ở đây không có con số so sánh giữa hai nhóm. Thứ nói được là thứ tự ưu tiên khi đi sửa, và thứ tự đó là cân bằng trước, đổi keo sau. Chọn nhóm theo kiểu ép của xưởng thì xem dán gỗ bằng keo sữa qua máy ép nguội, ép nóng khác nhau thế nào.